عبدالله مستوفى
265
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
شعر بقدرى در دهنها افتاده بود كه بعد از يكسال و نيم كه من بطهران آمدم ، باز هم بچهها اين شعر را در كوچهها ميخواندند . مفخم الدوله وزير مختار جديد ايران در پطرزبورغ بالاخره دولت بفكر سفارت پطرزبورغ افتاد ، مفخم الدوله را به سمت وزير مختارى مأمور كرد ، جناب وزير مختار در اواخر پائيز 1326 بپطرزبورغ آمدند ، مشاور الممالك و اسد و من در گارنيكلا از او استقبال كرده ، بسفارت وارد شد . ميرزا اسحق خان مفخم الدوله در جوانى و در اوائل زمان سفارت علاء الملك ( در حدود 1306 ) از تبريز مستقيما بپطرزبورغ آمده جزو اعضاى سفارت ايران پذيرفته شده است . در آن دوره از كاركنان مركزى وزارت خارجه كسى به خيال كارمندى جزء سفارتهاى خارجه نمىافتاد . وزير مختار هركس را از هرجا پيدا ميكرد و بهر سمتى كه ميخواست ، بدربار دولت متوقف فيها معرفى مينمود . فقط براى اينكه اسم اين كارمند هم در جزو سالنامهء دولتى نوشته شود ، گزارشى از اسمورسم او بوزارت خارجه ايران ميفرستادند . علاء الملك مردى بسيار ساده و خوشفطرت و ميرزا اسحق خان جوانى بسيار زيرك و كارى بود . همين كه بسفارت پطرز - بورغ وارد شد ، روسى را به قدر رفع حاجت مكالمه و مكاتبات جزئى و فرانسه را براى هر نوع مكالمه و مراسله آموخته ، علاء الملك را از احتياج بهر عضو ديگرى بىنياز كرده در ظرف مدت چند سالهء اقامت در پطرزبورغ ، خود را بمقام مستشارى رسانيد ، تا جوان ديگرى كه صمد خان ممتاز السلطنه باشد ، مثل چند سال قبل او وارد خدمت سفارت شد . ولى ميرزا اسحق خان نيكفطرتى علاء الملك را به جا آورده ، تا آشنا شدن صمد خان به كار ، در پطرزبورغ ماند . همين كه جانشين خود را تقريبا ساخته و پرداخته تحويل داد ، حقا تقاضاى كار مستقل كرد و به سمت آژان ديپلوماتيكى بمصر كه در اينوقت تحت الحمايهء دولت عثمانى بود ، مأمور گشت . مدتى در آنجا گذراند و به ايران آمد . احتياج صدراعظمى مثل امين السلطان كه خيلى زبان خارج نميداند ، به عينك و سمعكى كه بين او و سفارتخانهها رابطه باشد ، چيز طبيعى است . ميرزا اسحق خان كه در اينوقت لقب مفخم الدوله هم گرفته بود بمنشيگرى خاص امين السلطان برگزيده شد . در اين ضمنها با دختر ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله كه از پسر علاء الملك طلاق گرفته بود ، نيز ازدواج كرد . پسر عموئى سعد الدوله وزير مختار بلژيك و دامادى وزير امور خارجه و برازندگى شخصى ، او را ابتدا بسفارت واشنگتن و بعدا بسفارت وين فرستاد و در تقسيم سفارتهاى اعلان جلوس محمد عليشاه نيز سهم خوبى برد ، اينست كه در اين موقع مجددا بپطرزبورغ كه ده پانزده سال قبل با سمت مستشارى آن را ترك كرده بود ، با سمت سفارت مأمور شده است . انتخاب مفخم الدوله براى پطرزبورغ بسيار بموقع بود . زيرا محمد عليشاه بعد از بمباران مجلس و برهم زدن آزادى احتياج مبرمى بمأمور زيرك و زرنگ در دربار پطرزبورغ داشت و از مفخم الدوله بهتر براى اين كار نداشت ، بالاختصاص كه پسرعمويش سعد الدوله هم در كابينهء مشير السلطنه وزير امور خارجه شده بود .